Theo RFA 

Khỏa lấp và mị dân?

“Tôi nghe thông tin ấy thì giống như uống phải một ngụm nước vừa tanh vừa hôi và vừa muốn buồn nôn.”



Giáo sư Nguyễn Đình Cống, người tuyên bố ra khỏi Đảng Cộng sản Việt Nam hồi năm 2016, lên tiếng với RFA như thế khi ông xem qua buổi lễ phát động phong trào học tập theo tấm gương 3 chiến sĩ dũng cảm hy sinh khi làm nhiệm vụ ở xã Đồng Tâm hôm 9/1/2020.

Ba cán bộ công an thiệt mạng trong vụ việc đụng độ giữa hàng trăm cảnh sát cơ động với người dân tại thôn Hoành, xã Đồng Tâm, huyện Mỹ Đức, ngoại thành Hà Nội gồm đại tá Nguyễn Huy Thịnh, Thượng úy Dương Hoàng Đức Quân và Đại úy Phạm Công Huy. Cả 3 đều được nhà nước công nhận liệt sỹ, nhận bằng Tổ quốc ghi công, truy thăng quân hàm và được Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng truy tặng Huân chương chiến công hạng Nhất.

Nguyên nhân 3 chiến sĩ công an “dũng cảm hy sinh khi làm nhiệm vụ đảm bảo an ninh, trật tự” được Thứ trưởng Bộ Công an-Trung tướng Lương Tam Quang cho biết trong ngày 14/1, tại buổi lễ phát động học tập theo tấm gương của 3 chiến sĩ này rằng cả 3 bị vô tình ngã xuống hố kỹ thuật giữa 2 ngôi nhà khi đang rượt đuổi đối tượng cầm lựu đạn, sau đó bị phóng hỏa đốt.

Cũng tại buổi lễ trong ngày 14/1, Thứ trưởng Thường trực Bộ Công an-Thượng tướng Lê Quý Vương nhấn mạnh rằng “các liệt sỹ là tấm gương sáng chói về ý chí cách mạng, tinh thần ‘vì nước quên thân, vì dân phục vụ’”.

Dư luận tại Việt Nam xung quanh vụ tấn công vào Đồng Tâm hiện vẫn chia rẽ. Một bên đồng cảm với những người dân Đồng Tâm, lên án vụ tấn công của công an và do đó không nhìn nhận việc bỏ mạng của 3 công an là hy sinh. Bên kia cho rằng những người dân Đông Tâm đã kích động bạo lực và nhìn nhận việc 3 công an thiệt mạng ở Đồng Tâm là hy sinh.

Truyền thông trong nước những ngày qua đã có nhiều bài viết ca ngợi sự hy sinh của 3 chiến sĩ công an này. Thậm chí Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã viết lưu niệm ở lễ tang 3 công an này hôm 16/1 rằng Bộ Công an nên phát động phong trào học tập gương các chiến sĩ đã hy sinh. Tuy nhiên, nhiều người không có cơ hội được lên tiếng trên các trang báo của nhà nước, đã nêu ý kiến của mình trên mạng xã hội, phản đối việc kêu gọi nêu gương 3 viên công an.

Giáo sư Nguyễn Đình Cống là một trong những người phản đối cuộc phát động này. Ông chia sẻ với RFA vào tối ngày 16/1:

“Một cái tin mà tôi nghĩ những người có trí tuệ, có suy nghĩ bình thường không ai làm như vậy. Nói rằng học tập tấm gương của 3 chiến sỹ này là học tập tấm gương kiểu gì? ‘Hy sinh anh dũng vì nhân dân’. Không phải. 3 chiễn sĩ này chẳng qua là bị tử nạn trong lúc làm nhiệm vụ thôi, và nhiệm vụ này do cấp trên giao mà cũng chẳng vinh quang gì. Thế thì tôi cho rằng bày ra học tập 3 ông ấy là một chuyện vớ vẩn, lừa người ta chứ chẳng có ý thức gì. Tôi có xem buổi phát động đấy, tôi thấy những người ngồi bên dưới lơ láo lắm, không ai nghĩ ra người ta tổ chức cái kiểu học tập như vậy.”

Từ Sài Gòn, nhà hoạt động dân chủ Đinh Quang Tuyến phân tích theo cái nhìn của ông là một thường dân trước những thông tin của Bộ Công an loan báo:

“Đó là 3 ông sỹ quan chết vì té giếng trời. Trong trường hợp đang đánh nhau mà bị kẻ thù đâm chém hay do kẻ tù đông hơn đánh mình thì không có gì để nói mà ở đây chết vì té là do tai nạn. Trong chiến đấu nếu phân tích về đối kháng thì theo thông tin của công an đưa ra là có một cuộc đối kháng giữa hai lực lượng: một lực lượng có hai mươi mấy người là nhóm đồng thuận với vài ba trái lựu đạn mà trái nổ trái không nổ, những chai bom xăng và những giáo mác vớ vẩn…Còn một bên là 3000 quân với trang bị xe bọc thép, máy phá sóng, súng ống tận răng và là cảnh sát cơ động, như là cảnh sát chuyên tác chiến đồng thời mấy ngày trước đó đã bao vây rồi. Cuộc chạm trán cuối cùng kết thúc với 3 sỹ quan tử trận còn đối phương thì một ông già chết. Như vậy nói về kỹ năng chiến đấu, 3000 người đánh nhau với hai mươi mấy người và số tử vong là 3 với 1.”

Nhà hoạt động dân chủ Đinh Quang Tuyến xác quyết rằng việc phát động học tập noi gương theo 3 chiến sỹ công an thiệt mạng ở Đồng Tâm là một sự “mị dân” bởi do truyền thông nhà nước bưng bít thông tin vụ việc, dẫn đến đa số người dân trong nước, kể cả thành phần nhiều cán bộ công an không hiểu biết rõ sự tình.

Trong khi đó từ Nha Trang, nhà báo Võ Văn Tạo khẳng định với Đài Á Châu Tự Do rằng mặc dù quan sát vụ Đồng Tâm từ đầu chí cuối nhưng ông vẫn không thể nào tin được Chính quyền Việt Nam lại làm ra những chuyện như thế:

“Không hiểu vì sao nhà nước này lại càng mắc phải những sai lầm tệ hại như vậy?”

Nhà báo Võ Văn Tạo nói với chúng tôi rằng ông chỉ có thể lý giải cách giải quyết của Chính quyền Việt Nam là cách làm khỏa lấp cho sự sai trái từ ban đầu của họ trong việc “đánh úp” bà con ở thôn Hoành, xã Đồng Tâm vào rạng sáng ngày 9/1.

“Làm ô danh lực lượng vũ trang nhân dân”

Theo quan điểm cá nhân, nhà báo Võ Văn Tạo từng suy luận rằng Chính quyền Việt Nam sẽ “trả đũa” người dân Đồng Tâm “không bằng cách này thì bằng cách khác” và “không lúc này thì lúc khác” kể từ sau khi dân chúng Đồng Tâm hồi trung tuần tháng 4 năm 2017 bắt 38 cán bộ, chiến sĩ cơ động làm con tin để yêu cầu được đối thoại với Chính quyền thành phố Hà Nội về khu đất tranh chấp ở cánh đồng Sênh. Người dân nói khu đất này là đất canh tác nông nghiệp nhưng phía chính quyền địa phương cho là đất quốc phòng.

Ngay sau khi vụ đụng độ xảy ra giữa hàng trăm cảnh sát cơ động với người dân xã Đồng Tâm hôm 9/1, nhà báo Võ Văn Tạo bức xúc lên tiếng với RFA rằng thật là sai lầm khi lực lượng vũ trang nhân dân chĩa súng vào người dân. Từng là một người lính của của Lực lượng vũ trang Nhân dân Việt Nam, nhà báo Võ Văn Tạo một lần nữa bày tỏ với RFA:

“Những người có lương tri phải biết rằng nhận lệnh hành quân là đi đánh ai? Là người lính thì cũng phải có suy nghĩ của mình chứ không phải cứ trên bảo sao là làm vậy. Bây giờ bảo bắn vào dân, giết dân, đốt nhà dân cũng làm hay sao? Khi chúng tôi còn ở quân ngũ, chúng tôi đã biết chuyện đó rồi, đã được học tập rồi. ‘Quân lệnh như sơn”, nhưng vấn đề là khi chỉ huy ra lệnh nã súng vào dân, đốt nhà dân thì dứt khoát không làm. Thời chúng tôi còn trong bộ đội là như thế, rất rõ ràng, phân minh. Tuy nhiên vật đổi sao dời 40-50 năm sau thì thái hóa cỡ đó.”

Liên quan quyết định của Bộ Công an phát động học tập theo tấm gương của 3 chiến sỹ thiệt mạng ở Đồng Tâm, nhà báo Võ Văn Tạo cho là Bộ Công an tiếp tục phạm sai lầm:

“Tôi cho rằng việc phát động lực lượng công an cả nước học tập 3 sỹ quan đó thì tôi cho là việc đó rất lố bịch, rất sai trái. Làm như thế là làm ô danh lực lượng vũ trang nhân dân, không được cái chi hết.”

Dư luận những ngày qua cũng chú ý đến dòng viết được cho là cuối cùng của cảnh sát cơ động Dương Đức Hoàng Quân trước khi chết. Viên công an viết: “Chiến tranh bảo vệ tổ quốc không đáng sợ. Nhưng đáng sợ là máu đổ chính vì người dân mình”.

Theo VOA 

Đất phía tây Đồng Sênh với diện tích 59 ha “nguồn gốc là 100% của dân;” và cách thức chính quyền Hà Nội bố ráp làng Đồng Tâm rạng sáng 9 tháng Giêng là “hoàn toàn sai trái”, theo nhận định của hai cựu tù nhân chính trị hiện sống tại Hoa Kỳ, là “Điếu Cày” Nguyễn Văn Hải và tiến sĩ luật Cù Huy Hà Vũ.

‘Tây Đồng Sênh là của người dân’

Ông Nguyễn Văn Hải nói rằng ‘có sự nhập nhèm’ của chính quyền đối với hai khu đất riêng biệt, Đông và Tây Đồng Sênh.

Theo ông, khu đất diện tích 47,63 ha phía đông Đồng Sênh là khu đất người dân Đồng Tâm không đòi vì đã có quyết định của Chính phủ thu hồi từ lâu để xây dựng sân bay Miếu Môn. Ông Hải nói rằng người dân Đồng Tâm đã “thể hiện sự ủng hộ hoàn toàn” với mục đích sử dụng cho mục đích quốc phòng đối với khu đất này.

Tuy nhiên, khu đất phía tây Đồng Sênh với diện tích 59 ha “nguồn gốc là 100% của dân,” ông Hải nói và cho biết ông có nhận định như vậy dựa trên video ông Kình nói về nguồn gốc khu đất này.

“Khu đất 59 ha chưa có bất kỳ quyết định thu hồi nào và cũng chưa được đền bù,” ông Hải phân tích.

Tiến sĩ Cù Huy Hà Vũ, một cựu tù nhân chính trị, hiện sống tại Virginia, Hoa Kỳ, có nhận định tương tự ông Nguyễn Văn Hải, rằng diện tích đất 59 ha ở phía tây Đồng Sênh “người dân Đồng Tâm có quyền sử dụng hợp pháp.”

Lý do ông Vũ đưa ra là Nhà nước chưa có quyết định thu hồi mảnh đất 59 ha đó cũng như chưa đền bù cho dân trong khi truy về nguồn gốc thì dân làng Đồng Tâm thừa hưởng mảnh đất đó từ hợp tác xã.

“Mảnh đất phía tây Đồng Sênh chưa có quyết định thu hồi, chưa được đền bù thì đất đấy vẫn luôn thuộc về hợp tác xã Đồng Tâm,” ông nói. “Nếu hợp tác xã không còn tồn tại thì nó thuộc về những người nông dân đã góp đất.”

Ông Nguyễn Văn Hải nói đã “có sự nhập nhèm” của chính quyền để “biến hai khu đất này làm một” và gọi đây là đất quốc phòng. “Việc này gây uất ức cho người dân Đồng Tâm và sự uất ức này tích tụ từ lâu.”

Ông Hải dẫn giải thêm: “Đối với khu đất 59 ha này chính quyền không trưng ra được bản đồ và quyết định thu hồi đất thời điểm 1981 (thời điểm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đỗ Mười ra quyết định thu hồi đất để xây dựng sân bay Miếu Môn).”

Và, cơ sở để người dân Đồng Tâm có quyền sở hữu (tức là quyền sử dụng đất theo luật pháp Việt Nam) là ở chỗ “người dân Đồng Tâm đã đóng thuế, canh tác trên khu đất đó trong nhiều năm nay.”

Vẫn theo nhận định của ông Hải, khi tranh chấp đất ở Đồng Tâm nóng lên hồi năm 2017, Thanh tra Chính phủ vào cuộc và kết luận rằng toàn bộ đất sân bay Miếu Môn ‘là đất quốc phòng’ theo quy định của pháp luật, tức là “không có phân biệt giữa hai khu đất phía đông và tây Đồng Sênh.”

Tiến sĩ Hà Vũ đưa ra nhận định về khái niệm đất hợp tác xã và đất công: “Có trường hợp chính quyền xã sử dụng quyền quản lý của mình để đưa đất của hợp tác xã thành đất công. Khi đó, các xã viên cũ của hợp tác xã được xã phân phối đất để canh tác và họ được xem như là đang canh tác trên đất công chứ không phải đất đai của họ đã được chia từ cải cách ruộng đất.”

Ông nói trường hợp xã Đồng Tâm “chính quyền xã đã giao đất cho các hộ nông dân trong xã” và “trong sổ bộ có ghi hết… Các hộ nông dân có quyền sử dụng đất theo cơ sở mà họ đã được giao.”

“Ủy ban xã đã giao đất cho nông dân và họ đã canh tác trong nhiều năm thì quyền sử dụng đất thuộc về nông dân. Nếu ủy ban xã muốn lấy lại quyền sử dụng đất thì phải đền bù cho dân,” ông nói thêm.

Tuy nhiên, trong bối cảnh cả người dân Đồng Tâm lẫn chính quyền đều cho mình là đúng, ông Vũ cho rằng cách giải quyết là “tiến hành đo đạc lại trên thực địa với sự tham gia của Ủy ban nhân dân Hà Nội, Thanh tra Chính phủ và người dân Đồng Tâm” để xác định chính xác diện tích xây sân bay Miếu Môn là bao nhiêu, có phải chỉ là 47,63 ha hay nhiều hơn số đó. Khi đó thì mới minh định được bên nào đúng, bên nào sai.

Chính quyền ‘cướp đất’ và ‘hai phía đều sai’

Ông Nguyễn Văn Hải, từng bị chính quyền Việt Nam kết án 12 năm tù về tội ‘Tuyên truyền chống Nhà nước’, gọi chiến dịch bố ráp Đồng Tâm của nhà cầm quyền Hà Nội là “giết người diệt khẩu.”

Còn tiến sĩ Cù Huy Hà Vũ nhận định vụ tập kích vào rạng sáng ngày 9/1 là “cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất giữa chính quyền và người dân kể từ khi cuộc nổi dậy chống tham nhũng của người dân Thái Bình,” đồng thời “rõ ràng có cái sai của cả hai phía.”

Tiến sĩ Hà Vũ nói mâu thuẫn giữa hai bên còn một cách giải quyết là “qua con đường tòa án” thay vì phải dùng đến bạo lực. Nhưng chính quyền đã “không hướng dẫn người dân khiếu kiện (quyết định hành chính hay kết luận giải quyết khiếu nại tố cáo) và người dân cũng không biết để tiến hành khởi kiện.”

Ông Nguyễn Văn Hải nhận định hành động đột kích của chính quyền Hà Nội vào làng Đồng Tâm giữa đêm khuya “vi phạm nghiêm trọng Công ước Quốc tế về các quyền dân sự và chính trị” vì theo đó “không ai bị tước đoạt mạng sống một cách vô cớ mà phải thông qua tòa án.”

“Đây là vụ kiện hành chính chứ không phải hình sự,” ông đặt vấn đề. “Chỉ là người khiếu kiện thôi thì tại sao phải dùng công an, quân đội tấn công?”

Ông lập luận rằng hành động này của chính quyền Hà Nội “không phải là cưỡng chế đất tranh chấp”.

Lý do: “Luật quy định không được cưỡng chế vào ban đêm. Vụ tranh chấp là ở Đồng Sênh chứ không phải ở thôn Hoành, ở nhà ông Kình đâu mà đưa quân vào.”

Cho rằng “con đường tòa án” có thể là giải pháp, Tiến Sĩ Hà Vũ nói ông “ngạc nhiên tại sao các luật sư không hướng dẫn người dân tiến hành khởi kiện.”

“Người dân Đồng Tâm và luật sư của họ đã tự tước đi một khả năng giải quyết xung đột, dẫn đến việc người dân cho rằng mình bị ức chế và không còn cách nào khác để giải quyết xung đột ngoài biện pháp vũ lực.” Vẫn lời ông Hà Vũ.

Ông gọi đó là “thái độ cực đoan” và đưa ra dẫn chứng là “ông Lê Đình Kình tuyên bố sẵn sàng hy sinh tính mạng để chống lại chính quyền.”

“Chính thái độ cực đoan đó đã khiến chính quyền phải dùng vũ lực để đối phó thái độ sẵn sàng tử thủ của người dân Đồng Tâm,” ông phân tích.

‘Đấy không phải là kẻ thù mà là người dân’

Tuy nhiên, luật sư này cho rằng ngay cả khi người dân Đồng Tâm tuyên bố liều chết trước chính quyền thì ‘chính quyền cũng không được phép sử dụng vũ lực’.

Ông nói nếu trong trường hợp xây tường rào sân bay Miếu Môn mà dân làng Đồng Tâm ra cản phá thì chính quyền có thể dùng các biện pháp hành chính như ‘ngăn cản và xử phạt họ tội hủy hoại tài sản’.

“Chính quyền cũng có thể cưỡng chế bắt tạm giam họ (những người phá hoại) để vô hiệu hóa,” ông nói thêm. “Nhưng chính quyền không có quyền sử dụng vũ lực nếu những người phá hoại không sử dụng vũ khí.”

Thông cáo phát đi từ Bộ Công an cho biết trong quá trình xây dựng tường rào sân bay Miếu Môn đã có những người dùng hung khí tấn công lực lượng xây dựng. Sau đó, chính quyền đã huy động lực lượng hùng hậu tập kích vào làng Đồng Tâm lúc giữa đêm.

Tuy nhiên, ông Vũ cho rằng nếu những người cản phá “chỉ dùng vũ khí tự chế, thô sơ để tấn công” thì chính quyền “cũng không được dùng vũ khí quân dụng để chống trả trừ phi có sự đe dọa trực tiếp đến tính mạng.”

Ông Nguyễn Văn Hải thì cho rằng chính quyền muốn giết ông Lê Đình Kình để “diệt khẩu:” “Mục tiêu ban đầu của họ là tấn công vào những người trong tổ Đồng Thuận, những người cốt lõi trong vụ Đồng Tâm, để giết người diệt khẩu.”

“Cụ Kình là quản lý nhiều đời ở khu vực đó vẫn giữ nhiều hồ sơ giấy tờ. Đó là lý do họ đưa quân vào nhà cụ Kình, giết chết cụ Kình và cẩu luôn két sắt của cụ.”

Trả lời câu hỏi liệu chính quyền có quyền tập kích phủ đầu hay không nếu đối tượng phản kháng có dấu hiệu có tổ chức, lên kế hoạch để sẵn sàng chống trả lại, Tiến Sĩ Hà Vũ cho rằng “chưa đủ cơ sở.”

“Trong trường hợp này vào ban đêm người dân đang ở trong nhà họ chứ không phải là ở ngoài hiện trường nơi đang xây dựng tường rào mà gọi họ là đối tượng gây rối (để tập kích),” ông nói.

Ông cũng cho rằng hành động tích trữ vũ khí để “tử thủ” không thể được xem là chủ động tấn công. “Họ chỉ dùng đến vũ khí khi cảm thấy bị tấn công và tính mạng mình bị đe dọa phải đánh trả,” ông nói.

“Nếu không có bằng chứng về người dân Đồng Tâm chủ động gây bạo lực thì công an không có quyền nổ súng trước,” ông phân tích. “Cho đến giờ không có bằng chứng cho thấy người dân Đồng Tâm sử dụng vũ khí đấy ra khu đất tranh chấp để phá rối việc xây tường rào.”

Thay vì dùng lực lượng sức mạnh tập kích nhà đối tượng, ông Vũ cho rằng có thể giải quyết bằng cách xin lệnh bắt giữ và cơ quan chức năng “đợi đến sáng đến nhà bắt giữ họ.” Khi đó, nếu họ tiến hành các hành vi bạo lực thì cơ quan chức năng “có quyền vô hiệu hóa.”

Trả lời câu hỏi liệu việc tập kích vào ban đêm có cần thiết để giảm tối thiểu thương vong cho hai phía cũng như người dân vô tội trong làng hay không, ông Vũ không đồng ý và cho rằng “phải tuân thủ quy định của pháp luật.”

“Cho dù khu vực đấy có đông dân đến đâu đi nữa thì vẫn có nhiều biện pháp khác. Chẳng hạn như bắc loa kêu gọi những người không liên quan rời đi khỏi nơi sắp xảy xung đột.” ông nói.

“Chính quyền phải kiên nhẫn. Đấy không phải là kẻ thù mà là người dân.”

Về trường hợp tấn công ban ngày có thể dẫn đến khả năng ông Kình và gia đình “tử thủ” gây thương vong cho phụ nữ và trẻ em trong gia đình, ông Hà Vũ nói chính quyền có thể “bao vây, cắt điện nước” và “thuyết phục họ từ bỏ sử dụng bạo lực.”

“Ông Kình và gia đình ông sẽ không cam tâm để cho người thân của mình cùng chết với mình. Họ phải đẩy phụ nữ và trẻ em ra hàng,” ông Vũ nói.

Nguyễn Quang Dy 
Theo Viet-Studies 

Từ đầu năm 2020, Việt Nam là Chủ tịch ASEAN và Ủy viên không thường trực Hội Đồng Bảo an LHQ. Đó là tin mừng, nhưng cũng là thách thức. Ngay đầu năm mới đã có những chỉ dấu bất ổn. Trong nước, câu chuyện Đồng Tâm từ đối thoại nay thành đối đầu bạo lực, làm dư luận bất bình về tình trạng nhân quyền ở Việt Nam. Tại Biển Đông, Trung Quốc lại cho tàu hải cảnh đến phía Nam Bãi Tư Chính quấy rối và bắt nạt Việt Nam, sau khi đã quấy rối và bắt nạt Indoneisa tại vùng biển Natuna. Trong khi Mỹ-Trung dự kiến ký thỏa thuận thương mại giai đoạn một vào giữa tháng giêng, xung đột Mỹ-Iran xô đẩy Trung Đông vào một cuộc khủng hoảng mới, có thể tác động xấu khó lường đến diễn biến tại Biển Đông và Đông Á.

Câu chuyện Đồng Tâm

Theo dương lịch, Việt Nam đã bước sang năm mới (2020), nhưng theo âm lịch, còn gần hai tuần nữa mới hết năm Kỷ Hợi (2019). Đây là thời điểm gối đầu giữa năm cũ và năm mới, mà theo truyền thống người Việt thường nghỉ Tết để đón năm mới. Ngay trong chiến tranh Việt Nam, hai phe thường hưu chiến vào dịp Tết để đón năm mới. Sự kiện Tết Offenssive (1968) là một ngoại lệ khi Hà Nội đã quyết định bất ngờ tổng tấn công chiến lược.

Nhưng Đồng Tâm không phải là “Tết Offensive”, khi hàng ngàn cảnh sát cơ động tấn công vào rạng sáng 9/1/2020. Đó không phải là cuộc chiến sống còn giữa hai phe đối kháng, mà chỉ là tranh chấp ruộng đất (dân sự) đã bị hình sự hóa một cách cực đoan thành xung đột bạo lực giữa chính quyền và nhóm lợi ích thân hữu với người dân bị mất đất. Đồng Tâm cũng như Tiên Lãng, Dương Nội, Thủ Thiêm, khởi đầu bằng sự kiện Thái Bình (1997).

Khi được báo cáo về uẩn khúc tại Thái Bình, ông Đỗ Mười (cựu Tổng Bí Thư) lúc đó đã thốt lên “hóa ra ta đánh ta”. Chính quyền sau đó có “sửa sai” tại Thái Bình, và hy vọng đang tìm cách “sửa sai” tại Thủ Thiêm. Đã có lúc chính quyền chọn đối thoại với Đồng Tâm (4/2017) khi ông Nguyễn Đức Chung (Chủ tịch Hà Nội) cùng ông Dương Trung Quốc và Lưu Bình Những (đại biểu Quốc Hội) về Đồng Tâm hòa giải với dân để tránh đổ máu.

Nhưng đáng tiếc là sau đó chính quyền chỉ muốn dùng đối thoại như kế hoãn binh, để “một bước lùi, hai bước tiến”, chứ không thực sự muốn tìm giải pháp ôn hòa để tháo gỡ bế tắc, mà quyết dùng bạo lực để trấn áp. Cách xử lý khủng hoảng Đồng Tâm cực đoan hơn là “Ba Đặc khu” và “Đường Cao tốc Bắc-Nam”, không phản ánh xu thế đối thoại, làm dư luận bất bình. Trong bối cảnh chuẩn bị Đại hội Đảng XIII, có người nghĩ đến “thuyết âm mưu” khi các phe phái tranh giành quyền lực có thể hy sinh Đồng Tâm như thí tốt.

Câu chuyện Đồng Tâm lẽ ra có thể giải quyết ôn hòa, nhưng nay đã biến thành xung đột đổ máu vào đúng lúc người Việt cần đồng thuận dân tộc để đối phó với ngoại xâm và kiến tạo lại đất nước. Trước những thách thức trong một thế giới bất định, Biển Đông đã biến thành một thùng thuốc súng khó lường, vì tranh giành quyền lực Trung-Mỹ và các đồng minh hay đối tác. Trong khi ASEAN bị phân hóa bởi Trung Quốc, Việt Nam muốn phát huy vai trò Chủ tịch ASEAN thì phải giữ được chủ quyền quốc gia và lấy đồng thuận dân tộc làm gốc.

Câu chuyện Biển Đông

Theo giới phân tích, đối đầu tại Bãi Tư Chính (trong 4 tháng 2019) là một thách thức đối với Việt Nam và một tình thế mà Việt Nam hoàn toàn bị động, phải đối phó một cách khó khăn và đơn độc. Năm 2020, chắc Trung Quốc sẽ tiếp tục gây sức ép với mức độ còn tùy thuộc vào cách phản ứng của Việt Nam. Theo quy luật “mềm nắn rắn buông”, nếu Việt Nam càng nhân nhượng thì Trung Quốc càng lấn tới. Việt Nam cần ứng xử cứng rắn hơn với Trung Quốc, và liên kết chặt chẽ hơn với Malaysia, Indonesia, Philippines, như một bó đũa.

Theo Đại sử ký Biển Đông và Ryan Martinson (Naval War College), từ 7-11/1/2020, có 4-5 tàu hải cảnh Trung Quốc xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế Việt Nam, phía Nam bãi Tư Chính. Ngày 10/1/2020, các tàu này chỉ cách Côn Đảo 169 hải lý. Không loại trừ đây là “tiền trạm” để Trung Quốc triển khai tàu khảo sát và dàn khoan. Tàu chấp pháp Việt Nam đã ra ngăn cản, nhưng chưa đủ sức buộc tàu Trung Quốc phải ra vùng biển quốc tế. Tuy người phát ngôn BNG đã xác nhận và Ngoại trưởng Việt Nam đề nghị Tổng Thư ký LHQ “tiếp tục quan tâm đến tình hình tại Biển Đông”, nhưng Việt Nam chưa gửi công hàm phản đối.

Trong khi đó, Indonesia đã phản ứng quyết liệt để chứng tỏ quyết tâm bảo vệ chủ quyền quốc gia khi các tàu hải cảnh và tàu cá Trung Quốc xâm nhập vùng biển Natuna. Ngày 30/12/2019, Bộ Ngoại Giao Indonesia đã mời đại sứ Trung Quốc lên Bộ Ngoại Giao để tiếp nhận sự phản đối chính thức việc các tàu cá Trung Quốc (tổng số khoảng 30 chiếc) được các tàu hải cảnh hộ tống đã xâm nhập và đánh cá trong vùng biển Natuna của Indonesia.

Ngày 08/01/2020, Tổng thống Joko Widodo đã đích thân tới thăm Natura. Đây là chuyến thị sát thứ 4 của Tổng thống Widodo đến Natuna. Trước đó (6-7/1/2020), Indonesia đã triển khai thêm 4 chiến hạm (nâng tổng số lên 8 chiếc) và 4 máy bay F-16 đến Natuna để tuần tra bảo vệ chủ quyền. Trước phản ứng quyết liệt của Indonesia, Bộ Ngoại Giao Trung Quốc đã thanh minh “không hề có tranh chấp chủ quyền lãnh thổ giữa Trung Quốc và Indonesia”. Sau 8/1/2020, hầu hết các tàu Trung Quốc đã rút khỏi vùng biển Natuna, nhưng lại tăng cường hoạt động tại vùng biển chồng lấn giữa Việt Nam và Indonesia, gần Bãi Tư Chính. Trung Quốc muốn phân hóa các nước ASEAN như tách bó đũa để dễ thao túng và bẻ từng chiếc một.

Sự kiện đối đầu Trung-Việt tại Bãi Tư Chính năm 2019 cho thấy Trung Quốc không ngần ngại sử dụng vũ lực để bắt nạt các nước khu vực. Trong bối cảnh chiến tranh thương mại và cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung, chia rẽ trong nội bộ ASEAN do Trung Quốc phân hóa là một thách thức khiến Việt Nam khó làm được gì nhiều trong năm 2020 (với vai trò Chủ tịch ASEAN). Trước mắt, Việt Nam phải điều phối để củng cố sự đồng thuận của các nước ASEAN trước lời mời của Tổng thống Donald Trump để lãnh đạo các nước ASEAN tham gia Hội nghị Thượng đỉnh Đặc biệt Mỹ-ASEAN tại Washington, vào đầu năm 2020.

Câu chuyện Trung Đông

Ngày 3/1/2020, Mỹ đã dùng máy bay không người lái (drones) tấn công và giết được tướng Qasem Soleimani, một người hùng của Iran. Có thể tướng Soleimani đã chủ quan khi đến thăm một căn cứ ở Iraq và không ngờ Mỹ ra tay giết mình. Đó là cái chết bất ngờ mà hệ quả của nó không chỉ là tính mạng của tướng Soleimani, mà còn làm khủng hoảng Trung Đông gia tăng như “giọt nước tràn ly”. Cuộc khủng hoảng này có ba khía cạnh chính.

Một là quan hệ Mỹ-Iran trở nên căng thẳng từ khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân (8/5/2019) mà chính quyền Obama đã đàm phán và ký với Iran (2015). Nhưng vụ giết tướng Soleimani buộc Iran phải trả đũa, ít nhất để giữ thể diện. Theo CNN, sáng 8/1/2020, Iran đã phóng 15 quả tên lửa vào 2 căn cứ quân sự tại Iraq có quân Mỹ đồn trú, nhưng không gây ra thương vong đáng kể. Đó là phản ứng có giới hạn vì Mỹ và Iran không muốn chiến tranh.

Hai là quan hệ Mỹ-Iraq trở nên căng thẳng vì Mỹ tấn công giết tướng Soleimani đã xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền Iraq, làm Bagdad lo ngại bị kẹt vào cuộc đối đầu Mỹ-Iran. Theo thủ tướng Iraq Adel Abdul Mahdi, cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Mỹ là “sự vi phạm trắng trợn chủ quyền Iraq và một cuộc tấn công trực diện vào nhân phẩm quốc gia”. Thay vì rút quân, nay Mỹ lại phải điều thêm 3.000 quân tới Trung Đông.

Ba là quan hệ Mỹ-Trung và Mỹ-Nga sẽ càng phức tạp hơn. Trong khi Iran chỉ là một cường quốc khu vực chứ không phải là đối thủ của Mỹ, Trung Quốc và Nga mới là đối thủ thực sự của Mỹ. Nếu Mỹ muốn “xoay trục” sang Châu Á (dưới thời Obama), hay triển khai tầm nhìn Indo-Pacific (dưới thời Trump) thì phải rút quân khỏi Trung Đông. Nhưng trong bối cảnh xung đột Mỹ-Iran hiện nay, Mỹ có thể tiếp tục bị sa lầy tại Trung Đông (như một cái bẫy) trong khi phải đối phó với Trung Quốc tại Biển Đông (như một cái bẫy kép).

Theo Foreign Affairs (January 3, 2020), bằng cách ám sát một trong những người có quyền lực và quan trọng nhất của Iran, Mỹ đã chọn một nước cờ thế nguy hiểm. Gần đây, các sự kiện cho thấy rủi ro vì tính toán nhầm rất nguy hiểm. Iran không phải là Bắc Triều Tiên và Trung Đông không giống Đông Bắc Á. Iran có thể tiếp tục làm giàu uranium đến mức 19,75%, để họ có thể chế tạo vũ khí hạt nhân. Họ có thể đi một nước cờ nguy hiểm nữa là bỏ Hiệp ước Không Phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) và trục xuất các thanh sát viên quốc tế.

***

Nhưng đáng chú ý là xung đột Mỹ-Iran tại Trung Đông diễn ra đúng lúc Mỹ-Trung đang chốt đàm phán để thỏa thuận thương mại giai đoạn một. Điều đó có mấy hàm ý: Một là Trung Quốc sẽ bị ràng buộc bởi thỏa thuận thương mại với Mỹ, nên khó có thể tự do hành động tại Trung Đông, như giúp Iran chống lại Mỹ. Hai là nếu Mỹ bị sa lầy tại Trung Đông thì sẽ khó xoay trục sang Châu Á để ngăn chặn Trung Quốc tại Biển Đông và thực hiện tầm nhìn Indo-Pacific. Nếu điều đó thành hiện thực sẽ là kịch bản rất xấu cho Việt Nam. Trong bối cảnh đó, sự kiện Đồng Tâm chỉ có lợi cho Trung Quốc, khi Việt Nam tự bắn vào chân mình.