Đúng một tuần lễ sau khi phía Trung Quốc thông qua Luật Hải Cảnh cho phép tàu hải cảnh của nước này được quyền bắn vào các tàu nước ngoài trong vùng nước mà Bắc Kinh đòi chủ quyền, Phát ngôn nhân Bộ Ngoại giao việt Nam Lê Thị Thu Hằng vào ngày 29/1 mới trả lời báo giới chất vấn về luật gây nhiều quan ngại đó.

Truyền thông nhà nước Việt Nam dẫn phát biểu bà Lê Thị Thu Hằng trong buổi họp báo như sau: “Việt Nam yêu cầu các nước liên quan tôn trọng chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán của Việt Nam ở Biển Đông, thiện chí thực thi luật pháp quốc tế, UNCLOS, không hành động làm gia tăng căng thẳng và tích cực đóng góp cho sự hòa bình, ổn định ở khu vực Biển Đông.”

Phát biểu của bà Hằng không hề khác những lần trước mỗi khi Trung Quốc có hoạt động tại Biển Đông, nơi mà Việt Nam có tuyên bố chủ quyền.

Trước Việt Nam 2 ngày, Ngoại trưởng Philippines Teodoro Locsin Jr. vào hôm 27/1 cho biết Manila đã gửi công hàm ngoại giao phản đối việc Trung Quốc tự ý ban hành luật cho phép hải cảnh được nổ súng vào tàu nước ngoài.

Phát ngôn nhân Bộ Ngoại giao Trung Quốc Hoa Xuân Oánh hôm 22/1 nói với báo giới rằng luật mới của Bắc Kinh hoàn toàn phù hợp với thông lệ quốc tế. Luật Hải cảnh mới quy định trong từng trường hợp cụ thể, lực lượng chấp pháp của Trung Quốc có thể sử dụng các loại vũ khí khác nhau để đối phó với tàu nước ngoài bao gồm vũ khí cầm tay, vũ khí phóng từ tàu hoặc từ trên không.

Hiện nay trong vùng anh đánh bắt thì ít gặp tàu của Trung Quốc. Nghe những người ngư dân khác thì thường đổ ra từ Nha Trang, miền Trung thì gặp nhiều. Anh ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu thì ít gặp. - Anh Hoàng

Luật cũng cho phép nhân viên chấp pháp của Trung Quốc được quyền lên tàu và kiểm tra các tàu nước ngoài trong vùng nước mà Bắc Kinh đòi chủ quyền.

Ngoài ra, hải cảnh Bắc Kinh còn được quyền tạo các vùng cấm di chuyển “khi cần” để ngăn tàu thuyền và người xâm nhập.

Nhận xét về luật Hải cảnh mới vừa được Quốc Hội Trung Quốc thông qua, ông Trần Văn Lĩnh, Chủ tịch Hội nghề cá Đà Nẵng nói với RFA vào tối 29/1 như sau:

“Luật Hải cảnh mới của Trung Quốc là một bước nâng cao mới của nhà nước Trung Quốc về chính sách độc chiếm Biển Đông của họ. Họ đưa ra một phép thử, tức đưa ra một tuyên bố để họ khẳng định rằng họ có thể sử dụng vũ lực trong việc giải quyết mọi tranh chấp hoặc để thể hiện quyền lực của họ trên Biển Đông, tiếp tục đe dọa nhân dân và nhà nước của những quốc gia nằm trên Biển Đông mà theo họ là có tranh chấp với họ.”

Vẫn theo lời ông Trần Văn Lĩnh, trong thực tế, lúc chưa có luật thì Trung Quốc cũng đã một vài lần sử dụng bạo lực trên Biển Đông, như bắn tàu của ngư dân Philippine, tàu cá ngư dân Việt Nam chứ không phải chưa từng xảy ra.

Sự việc gần đây nhất là vào 2/4/2020, một tàu cá của ngư dân Quảng Ngãi bị tàu Trung Quốc đâm chìm gần đảo Phú Lâm thuộc quần đảo Hoàng Sa.

Trung Quốc từ năm 1999 đã bắt đầu đơn phương tuyên bố lệnh cấm đánh bắt cá hàng năm trên một vùng biển rộng bao gồm cả ngư trường Hoàng Sa vào mùa hè.

Phía chính phủ Bắc Kinh đưa ra lý do nhằm bảo vệ nguồn cá, chống đánh bắt cá quá mức. Nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc các ngư dân Việt ra Hoàng Sa lại gặp thêm khó khăn.

Vì vậy, luật Hải cảnh mới này được các chuyên gia trong nước nhận định rằng người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhiều nhất sẽ là những ngư dân.

Trao đổi với RFA tối 29/1, anh Hoàng ở Vũng Tàu, chủ tàu có ngư dân trước đây bị Indonesia bắt giữ cho hay:

“Thông cảm cho anh, bữa giờ anh có việc rắc rối với gia đình dữ quá nên hông có xem về cái đó. Hiện nay trong vùng anh đánh bắt thì ít gặp tàu của Trung Quốc. Nghe những người ngư dân khác thì thường đổ ra từ Nha Trang, miền Trung thì gặp nhiều. Anh ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu thì ít gặp.”

Tuy nhiên, khi RFA trao đổi với những ngư dân ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, hai địa phương được nói từng có nhiều ngư dân bị tàu cá Trung Quốc tấn công, hầu hết câu trả lời nhận được là không quan tâm, như lời anh Võ Xuân Phúc, ngư dân huyện đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi:

“Anh không quan tâm lắm đâu em ơi.”

Giải thích nguyên nhân vì sao ngay cả ngư dân, người chịu nhiều ảnh hưởng nhiều nhất từ luật Hải cảnh mới của Trung Quốc cũng tỏ ra thờ ơ như vậy, ông Trần Văn Lĩnh cho hay:

“Các nước chung quanh thí dụ như ngư dân Việt Nam không thể nào nghe theo luật lệ ấy.

Thật ra lâu nay ngư dân Việt Nam đã thực hiện quyền đánh cá hợp pháp của họ trên vùng biển Việt Nam nên họ không vi phạm gì với Trung Quốc, không gây gổ gì với Trung Quốc. Vì vậy, tôi nghĩ rằng cũng không sao hết, tức ngư dân Việt Nam nghe thì nghe, họ cũng đã nghe nhiều lần về Trung Quốc rồi.”

Trung Quốc là nước đơn phương đòi chủ quyền đến gần 90% diện tích Biển Đông dựa vào đường đứt khúc 9 đoạn mà nước này tự vẽ ra trên biển, bao gồm cả quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa đang tranh chấp với các quốc gia khác.

Dù có luật hay không có luật thì bất kỳ hành vi bạo lực, tức sử dụng súng đạn nào thì cũng đều có sự chỉ đạo của Trung ương Trung Quốc hết, không phải tự nhiên mà xảy ra. Sự chỉ đạo đó đều có sách lược và đều nghiêng đến tương quan lực lượng chung chứ không phải tự nhiên có luật rồi họ làm càn. – ông Trần Văn Lĩnh

Tuy nhiên, đường lưỡi bò này đã bị Tòa Trọng tài Thường trực Quốc tế ở The Hague ra phán quyết bác bỏ vào ngày 12/7/2016, trong vụ kiện giữa Philippines và Trung Quốc liên quan đến tranh chấp tại Biển Đông. Theo phán quyết, toàn bộ quần đảo Trường Sa không thể có đường cơ sở như đòi hỏi của Trung Quốc từ trước đến nay.

Không chỉ riêng Philippine có động thái phản đối quốc tế đối với chính sách Biển Đông của Trung Quốc, Đại sứ Hoa Kỳ tại Liên Hiệp quốc Kelly Craft vào ngày 1/6/2020 gửi Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guteres công thư bác bỏ yêu sách của Trung Quốc tại Biển Đông trong công hàm ký hiệu CML/14/2019 với lý do yêu sách của Bắc Kinh không phù hợp với luật pháp quốc tế.

Mới đây nhất, vào ngày 19/1/2021, Nhật Bản đã gửi Công hàm lên Liên hợp quốc để phản đối Công hàm CML/63/2020 của Trung Quốc thể hiện lập trường của Trung Quốc: “Trung Quốc vẽ đường cơ sở đối với các đảo và đá tại Biển Đông phù hợp với UNCLOS và luật pháp quốc tế nói chung.”

Do đó, vị Chủ tịch Hội nghề cá Đà Nẵng cũng cho rằng mặc dù nhà nước Trung Quốc cho phép hải cảnh Trung Quốc làm những việc như sử dụng vũ lực để đe dọa, bắn ngư dân, bắn tàu của một quốc gia nào đó trên vùng Biển Đông, nhưng chính quyền Bắc Kinh cũng đủ khôn ngoan để biết rằng nếu điều ấy được thực hiện thì chắc chắn Trung Quốc khởi đầu cho một cuộc chiến tranh mới, một cuộc chiến tranh leo thang trên Biển Đông mà ở đó thế giới tự do còn lại không dễ dàng để Trung Quốc làm điều như vậy:

Giới chức thành phố Tam Sa đang chuẩn bị xây dựng nhà ở mới cho khoảng 400 dân tại đảo Phú Lâm thuộc quần đảo Hoàng Sa đang tranh chấp với Việt Nam. Đây là một dấu hiệu cho thấy nỗ lực của Bắc Kinh nhằm tạo điều kiện cho việc tăng dân số ở tiền đồn quan trọng mà nước này chiếm đóng ở Biển Đông. Các tài liệu từ chính phủ Trung Quốc và hình ảnh vệ tinh gần đây cho thấy như vậy.

Các tài liệu đấu thầu mà Đài Á Châu Tự Do (RFA) thu thập được cho thấy giới chức địa phương đã bắt đầu lên kế hoạch cho các cơ sở nhà ở vào giữa năm 2020. Đây là công trình lớn thứ 5 như vậy được xây dựng trên đảo Phú Lâm kể từ năm 2012, khi Trung Quốc thành lập thành phố Tam Sa trên đảo Phú Lâm để quản lý Hoàng Sa, Trường Sa, và các khu vực còn đang tranh chấp khác ở Biển Đông.

Theo các tài liệu, Công ty Công trình Xây dựng Fangcheng Hải Nam (Hainan Fangcheng Construction and Engineering Group Company Limited), một công ty tư nhân, đã trúng thầu xây dựng vào đầu tháng này. Một trong số các tài liệu cho thấy địa điểm được lên kế hoạch xây dựng toà nhà mới là ở trên đường Beijing Erheng, cách các cơ quan trụ sở của chính quyền thành phố Tam Sa khoảng 200 mét.

Hình ảnh vệ tinh mà RFA có được cho thấy một khu vực trên đường Beijing Erheng đúng như địa điểm được miêu tả trong tài liệu đã được san lấp vào tháng 8 năm 2020. Khu vực san lấp là giữa toà nhà công và trụ sở an ninh công cộng của thành phố, cả hai đều có tên trong tài liệu đấu thầu.

Dự án xây nhà ở mới cho thấy Trung Quốc đang tiến tới việc gia tăng dân số và hỗ trợ cho quá trình này ở các tiền đồn trên đảo xa ngoài Biển Đông, bất chấp thực tế về tranh chấp chủ quyền trên các thực thể mà Trung Quốc đang cho xây dựng các công trình. Đài Loan và Việt Nam cũng đều đang đòi chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa. 

Sự chú ý của quốc tế vốn chỉ chủ yếu tập trung vào các hành động lấn lướt của Bắc Kinh trên biển qua việc sử dụng lực lượng hải cảnh và dân quân biển vốn thường hoạt động ở khu vực đảo Phú Lâm và các tiền đồn khác của Trung Quốc. Hồi tuần trước, Trung Quốc đã thông qua luật hải cảnh cho phép lực lượng này dùng vũ lực với tàu nước ngoài trong vùng nước tranh chấp. Chính phủ Philippines, sau đó, đã lên tiếng gọi đây là một cuộc chiến bằng lời nói đe doạ.

Nhưng những công trình xây dựng mà Trung Quốc đang tiến hành trên Hoàng Sa và Trường Sa vốn ít được chú ý cũng đồng thời rọi ánh sáng vào một khía cạnh quan trọng về chiến lược khẳng định những đòi hỏi về chủ quyền trên biển quá đáng của Trung Quốc đang diễn ra.

RFA hồi tuần trước đã có bài báo về việc Trung Quốc đang tiến hành xây dựng các kè đập và gia cố bờ ở đảo Phú Lâm để chống xói mòn, một dấu hiệu khác cho thấy những nỗ lực của Bắc Kinh nhằm đảm bảo sự sống lâu dài trên đảo này.

Một tài liệu đấu thầu về dự án nhà ở mới cho biết cụ thể toà nhà mới sẽ có chiều cao 23 mét, có tổng diện tích là 2.000 mét vuông với 214 phòng, có sức chứa đến 391 người. Toà nhà sẽ mở rộng số lượng nhà ở hiện có trên đảo. Trước đó, hai toà nhà 5 tầng đã được hoàn tất vào tháng 6/2014 và thành phố đã bắt đầu hai toà nhà tiếp theo ở Phú Lâm vào năm 2015. Trong cùng năm, thành phố Tam Sa đã bắt đầu cho xây dựng một khu dân cư mới trên đảo cho ngư dân.

Trung Quốc cũng đã tìm cách để cải thiện cơ sở hạ tầng và điều kiện sống ở Phú Lâm và các cơ sở khác trong phạm vi quản lý của thành phố nhằm làm giảm những khó khăn do điều kiện sống ở đây. Giới chức thành phố, tỉnh, và ở trung ương, các công ty nhà nước và tư nhân, quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) và các cơ quan khác đã phối hợp để xây dựng, lắp đặt các nhà máy lọc nước biển, các cơ sở năng lượng xanh, nơi trú bão và một loạt nhiều các cơ sở khác.

Đồng thời với việc mở rộng các cơ sở này, dân phố thành phố Tam Sa cũng tăng lên theo năm tháng.

Vào đầu năm 2013, bí thư thành phố Tam Sa và thị trưởng thành phố nói rằng thành phố có 833 cư dân ở lâu dài và 233 cư dân hộ gia đình có đăng ký tính đến cuối năm 2012. (Vào lúc đó, lãnh đạo thành phố không giải thích sự khác biệt giữa hai loại cư dân, nhưng cư dân ở lâu dài có thể coi là những người sống ở Tam Sa toàn bộ thời gian, còn những cư dân còn lại vẫn có đăng ký ở nơi khác). Theo số liệu thống kê chính thức của tỉnh Hải Nam, thành phố có 427 hộ gia đình đăng ký với 600 cư dân tính đến năm 2017.

Tính đến ngày 27/1/2021, theo trang web của thành phố Tam Sa, thành phố có 1.800 cư dân ở lâu dài, không bao gồm lính đồn trú, và 621 cư dân hộ gia đình có đăng ký. Các nguồn khác cho rằng thành phố có 2.500 cư dân ở lâu dài tính đến năm 2017, cũng không bao gồm lính đồn trú.

Vì những số liệu này không bao gồm quân của PLA, nó chỉ cho thấy được một phần dân số thực của thành phố Tam Sa. Quân đội duy trì sự hiện diện liên tục ở đảo Phú Lâm và các thực thể do Trung Quốc chiếm đóng khác tại Hoàng Sa và Trường Sa. Ví dụ, thành phố Tam Sa được thành lập vào năm 2012, một nguồn tin báo chí của Trung Quốc cho biết số người dùng cơ sở viễn thông cho cả dân sự lẫn quân sự ở Hoàng Sa là 4.000 người.

Giới chức địa phương miêu tả việc thu hút dân cư tới Tam Sa và quảng bá việc đăng ký hộ gia đình chính thức như một cách để khẳng định chủ quyền của Trung Quốc. Và đối với rất nhiều cư dân - bao gồm từ những người là nhân viên dân sự đến những người trong lực lượng chấp pháp trên biển - đang thực hiện các nghĩa vụ quan trọng liên quan đến bảo vệ các đòi hỏi về chủ quyền của Trung Quốc ở khu vực Biển Đông đang tranh chấp.

Chính quyền thành phố trợ cấp cho các nhân viên, công nhân, lính và ngư dân đến sống ở thành phố, đặc biệt khuyến khích các ngư dân ở Tam Sa ít nhất 180 ngày một năm.

Ngoài việc có các dự án nhà ở trên Phú Lâm, thành phố Tam Sa còn hỗ trợ việc gia tăng dân số qua các cách khác. Thành phố gần đây được công nhận là “Thành Phố Sạch Quốc Gia” vì những nỗ lực trong bảo vệ sức khoẻ cộng đồng, bảo vệ môi trường và cung cấp nước sạch.

Chính quyền thành phố cũng đã có các công trình nhà ở trên các thực thể khác để cung cấp cuộc sống chất lượng cao hơn cho các tiền đồn nơi xa. Ví dụ, vào tháng 10 năm 2019, thành phố đã hoàn tất việc xây dựng một dự án nhà ở tại đảo Cây thuộc Hoàng Sa, với 53 căn nhà gộp vào 9 toà nhà lớn hơn.

Các tài liệu đấu thầu vào cuối năm 2020 cho thấy thành phố Tam Sa đang lên kế hoạch có thêm các dự án nhà ở khác nữa trên đảo Cây, bao gồm một toà nhà ba tầng với 140 căn hộ, một sảnh ăn và các cơ sở khác.